0 items / £0.00

Màiri Dhall - an sgeulachd

le Donnchadh MacGillIosa

Ri chluinntinn air BBC Radio nan Gàidheal

bho Màiri Dhall agus Sgeulachdan eile, foillsichte le CLÀR/Ùr-Sgeul, 2013

Màiri Dhall

Bho dheireadh bha i air fàs cho dall ’s nach dèanadh i air a son
fhèin. Na fìor shean aois b’ fheudar dhi a dachaigh fhàgail,
agus baile Eòrabaidh a gràidh, ’s a thighinn suas còmhla ri a
cuid chàirdean a mhullach a’ Chnuic Àird, àit air leth fosgailt’,
fiadhaich. Dh’fhalbh i à taigh‑dubh, ’s chaidh i steach a dh’fhear
eile. Bhiodh i na suidhe muigh ri taobh doras an t‑sabhail, san
fhasgadh, ’s i gabhail na grèine.

Sin a’ chuimhne th’ agams’ oirr’, ’s mi na mo nighean bheag
nach robh fhathast air a dhol dhan sgoil.

Bhithinn‑s’ a‑mach ’s a‑steach às a h‑uile taigh. ’S a’ riagail ’s
a’ ruitheadaich ’s a’ cluich, ’s bhithinn shuas ri a taobh cho luath ri
cuilean. Tha cuimhn’ agam ruith suas thuice, là, le pìos de theòclad
dubh.

Nuair a bhiodh i air a shon dh’fhalbhainn leatha null a thaigh
Catrìona. Dh’fhalbhadh sinn air ar socaire fhìn, bha pàirt dhen
t‑slighe creagach, corrach, bhiodh a làmh air mo ghualainn, ’s i
ga mo mholadh.

Turas no dhà shuidh mi air clach ri taobh, ’s thug mi chreids’
gun robh mi dall. Cha b’ e dorchadas a chunnaic mi. ’S ann a
bha e coltach ri cuibhrig mhòr, dhorch‑dhearg. Chan eil cuimhn’
agam air àm a bàis, ged a bha mi ’n ath-dhoras. No air an taighfhaire.

Bha i aois mhòr: 89. Sheall mi uaireigin ann an leabhar
a’ chlaidh.

Aig an fhìor àm cha robh ’n taigh againn fhìn saor o thrioblaid.

’S bha agam ri tòiseachadh san sgoil air cùl na Bliadhn’ Ùir, agus
’s e bliadhna bha sin a bha reòthte fuar le sneachda trom.
An ath shùil dhan tug mi cha robh sgeul oirr’, no iomradh
oirr’, ’s an‑diugh chan eil cuimhn’ aig duin’ idir oirr’, no fios gun
robh i riamh ann, ’s cha d’ fhuair mi dealbh dhith ged a lorgaich
mi thall ’s a‑bhos.

Cha robh guth agam fhìn oirr’. Chaidh na bliadhnachan
seachad ’s gun i ach tearc air m’ aire.

Siud a’ chuimhn’ as fheàrr a th’ agam ort, thu na do shuidh’ air
sorchan san fhasgadh agus triall na grèine fad chomhair, is teas
na grèin’ ort fhèin is air a’ bhalla bhlàth ris an robh do dhruim.
Is Traigh Shanndaidh fad chomhair, Druim Rig, is baile
Eòrabaidh do bhreith is d’ àraich.

Is mise na mo ruith suas thugad ’s mi cho luath ’s cho
luaisgeanach ri cuilean, ’s mi mach air rud sam bith riut.

Cha robh thu gearaineach, ach socair, sèimh, sin a’ chuimhne
th’ agams’ ort co‑dhiu, ’s dòch’ gu bheil mi ceàrr, bhiodh do
chearban fhèin ort, ge ’s bith dè iad, ach bha mis’ òg, ’s cha do
ghlèidh mi dhìot na mo chuimhne ach na ghlèidh.

Nam faiceadh tu ’n t-àit’ mar a tha e ’n‑diugh chuireadh e
iongantas ort. Na taighean‑dubha bh’ air a’ mhullach air an
sguabadh às, ’s a h‑uile taigh‑dubh eile, far an robh ginealach
bho ghinealach.

An taigh‑geal againn fhìn, dha robhas a’ saoilsinn uiread
uaireigin, ’s fhada bho chaidh a leagail agus taigh na bu mhotha
a chur na àit’.

Far am biodh tu na do shuidhe chan eil ann ach glasach.
An t‑slighe cham, chorrach gu taigh Catrìona tha i nis cho
rèidh ri do bhois.
Tha mi ’n aois a thà mi, ’s tha thu rithist air m’ aire.
’S iomadh rud a rinn mi nach do rinn thus’. Phòs mi ’s bha
clann agam, ’s iomadh ceum a thug mi sa bhaile mhòr.

Rud nach fhaicinn nam òige chì mi ’n‑diugh; gu bheil sluagh
air falbh, sluagh ’s h‑abair sluagh.

Cha mhi‑chordadh e rium sinn a bhith rithist a’ falbh air
gàirdean a chèile. ’S gum biodh sinn nar suidhe còmhla ’s ar
dromannan ris a’ bhalla, ’s an là cho brèagha.

Cha do mhothaich mi dhut a’ falbh, ’s ma chuir e null no nall
mi chan eil aon chuimhn’ agam.

Tha cuimhn’ agam cho slaodach ’s a dh’fheumadh sinn a dhol;
bha thu dall, agus bha thu air fàs cho lag.

’S an dèidh sin tha mi tuigs’ nach robh sin a’ dèanamh cus
dragh dhut ’s nach do leig thu dhà buntainn ri do spiorad. Chan
eil cuimhn’ agam air an aodann agad no air do ghuth.

Ma bha claisneachd mhath agad, agus cha chreid mise nach
robh, chluinneadh tu air là balbh, sàmhach, na coin a’ comhartaich
shìos an Eòrabaidh. Agus coileach a’ cur fàilt air an là, ga
shèideadh fhèin suas agus, le uile neart a chlèibh, dà thuras no trì
a’ leigeil a sgriach mu sgaoil.

Ri fèath, chluinneadh tu am muir ga leigeil fhèin às le clab
fann air an Tràigh Bhàn.

Shuas ann an seo fhèin, ma bhios an uinneag agam fosgailt
cluinnidh mi faram na fairge.

Ma bhios cnap air a’ mhuir cluinnidh mi staplaich na mara sa
gheodha chaol, dhorch, chumhang, ’s gun aite‑teich’ aige ach suas
dìreach ris a’ chreig, ’s a‑mach air ais air a mhuin fhèin. Shìos am
Blianaisgea chaol, dhorch, fhuar, dhomhainn far nach ruig grian.

Chuala mi aig mo mhàthair nach deach thus sìos a dh’Eòrabaidh
a-riamh tuilleadh. Chreidinn nach biodh tu air a shon, ’s an taigh
agad fhèin dùinte romhad.

Bithidh mi lùigeachdainn nan làithean s’ gum bithinn còmhla
riut greiseag, ’s mi fhìn a‑nis cho aost’ ri na bruthaichean.

Tha m’ fharmad riut. Seòrsa creutair a th’ annams’ chan eil mo
chreideamh ach lag. Chan eil mi idir cho làidir riuts’.

Tha gearain bho ghearain agam.

Tha thu air m’ aire na làithean s’.

Pollaichean de thìd’ ’s cha robh thu air m’ aire idir.

A Mhàiri nach bochd nach fhaighinn greis còmhla riut andràst’.

Thèid mi na mo shuidhe ’s bheir mi chreids’ g’ eil sinn còmhla,
’s mi ann an seo gun cothrom gluasad, air bruthach na h‑eiginn.

’S ann agam a tha ’ghràin air an aois mhosaich co‑dhiu.

Am bonaid clòimh’ a bhios orm san leabaidh bidh e falbh
dhìom tron oidhch’ ’s chan fhaigh mi ’n uair sin lorg air.

Cha bhithtear a’ buain mhònach nas mùth. Chuireadh e
iongantas ort. Cha bhithtear a’ dol a thobair.

Tha mise mi fhìn cha mhòr air mo shlugadh le iongantas gun
deach mo bheatha seachad cho luath. Uaireannan chan eil dragh
agam. Uaireannan eile tha mi air mo reubadh.

‘Feuch, mar leud boise rinn thu mo làithean, agus tha m’ aois
mar neoni ad fhianais’.

Tha cadal na h‑oidhch’ air mo thrèigsinn, ’s chan eil agam ach
priobagan dheth.

Nach math g’ eil mo chuimhn’ agam. Nach math g’ eil faoileag
a’ chladaich a’ dèanamh a glaodhaich timcheall nan taighean.
Bheir mi chreids’ g’ eil sinn nar suidhe còmhla. Gu bheil sinn
mall, dall agus air chall còmhla, a Mhàiri.

Eadar ar làmh ’s ar taobh chaidh na bliadhnachan seachad.